Schaamte gevoel: waar het vandaan komt en waarom het soms blijft hangen

Schaamte, we kennen het allemaal wel in een bepaalde mate denk ik. Dat je bijvoorbeeld op een begrafenis iemand feliciteert in plaats van condoleert, of iets anders waar je niet echt over nagedacht hebt. Of er gebeurt iets, een beweging waar je niet echt controle over had, of je geeft spontaan een mening die op dat moment niet gepast lijkt.

Of je struikelt terwijl er mensen kijken en ineens ligt alle aandacht op jou. En dan ineens is er die schaamte. Je bloed stijgt naar het hoofd en sommige mensen worden dan knalrood.

Dit soort schaamte vind ik heel natuurlijk en duurt nooit heel lang. Vaak kun je er achteraf zelf smakelijk om lachen.

Schaamte is dan een kort moment van besef. Je realiseert dat iets niet klopte of vreemd was ten opzichte van wie je eigenlijk wilt zijn. Een zelfcorrigerend mechanisme.

Als dat korte signaal verandert in een verhaal in je hoofd dan is het geen moment van afstemming meer, maar een stroom van gedachten zoals:

Wat stom van mij.

Waarom doe ik altijd zo?

Zie je wel, ik ben gewoon zo iemand.

Deze vorm van schaamte is een hele heftige emotie die behoorlijk destructief kan zijn. Dan wordt het zelfveroordeling. En dat gaat ten koste van je eigenwaarde.

De functie van schaamte

Misschien is het handig om eerst iets te vertellen over de functie van schaamte en schuld in de context waarin deze emoties ooit zijn ontstaan. In een tijd waarin overleven nog sterk afhankelijk was van de groep.

Want ook al zijn we flink geëvolueerd onze hersenen werken wat dat betreft nog wel hetzelfde.

Net als schuld heeft schaamte oorspronkelijk een belangrijke sociale functie gehad.

Wij mensen zijn van oorsprong groepswezens. Onze voorouders leefden duizenden jaren in kleine groepen, stammen of gemeenschappen waarin iedereen van elkaar afhankelijk was.

Alleen overleven was bijna onmogelijk.

De groep zorgde voor bescherming tegen roofdieren, hulp bij jagen en voedsel verzamelen, en zorg wanneer iemand ziek of gewond was. In een wereld waarin het leven gevaarlijk kon zijn, betekende bij de groep horen vaak letterlijk het verschil tussen leven en dood.

Verbannen worden uit de groep kon grote gevolgen hebben.

Zonder bescherming stond je er alleen voor. Je had minder kans op voedsel, minder veiligheid en vaak ook minder kans om een partner te vinden en je voort te planten.

Ons brein heeft daarom een gevoelig systeem ontwikkeld dat voortdurend in de gaten houdt hoe we ons gedragen binnen die groep.

Schaamte is één van de signalen van dat systeem.

Het helpt ons voelen wanneer ons gedrag misschien botst met de ongeschreven regels van de groep. Het kan ons even laten stilstaan, zodat we ons gedrag kunnen aanpassen en de verbinding met de groep behouden blijft.

In die zin werkt schaamte, net als schuld, een beetje als een sociaal kompas.

Wanneer het inzicht eenmaal geland is, hoeft dat gevoel meestal ook niet lang te blijven. Het signaal heeft dan zijn werk gedaan.

Schaamte als bescherming

Je kunt dus eigenlijk wel stellen dat een bepaalde vorm van schaamte zorgt voor veiligheid, als sociaal aspect, net als schuld. Het verschil met schuld is trouwens dat bij schuldgevoel je het gevoel hebt dat je iets verkeerd hebt gedaan en bij schaamte dat je verkeerd bent.

Een bepaalde vorm van schaamte kan dus, net als schuld, helpen om de veiligheid binnen een groep te bewaren.

Achter schaamte zit de angst om afgewezen te worden. Door je te schamen ben je de afwijzing als het ware voor. Dat zorgt voor veiligheid binnen de groep. Deze angst kan ervoor zorgen dat iemand zichzelf gaat afwijzen en weinig of zelfs geen eigenwaarde meer voelt. In sommige gevallen kan zelfs het gevoel ontstaan dat je geen bestaansrecht meer hebt.

In dit geval is het gevolg van die angst, schaamte soms erger dan de angst zelf.

Ik hoop oprecht dat mensen beseffen hoe heftig het kan zijn voor iemand om uitgelachen of gepest te worden. Voor sommige mensen kan dit een heel gevoelig punt raken en een enorme impact hebben.

Wie pest probeert vaak onbewust zijn eigen positie in de groep veilig te stellen. Door iemand anders kleiner te maken kan iemand laten zien dat hij of zij zelf bij de groep hoort of erboven staat. Dat maakt het gedrag natuurlijk niet goed, maar het laat wel zien hoe sterk dat menselijke mechanisme rondom erbij horen kan zijn.

Pesten komt bovendien niet alleen bij kinderen voor. Ook onder volwassenen zien we dit gedrag terug, bijvoorbeeld op de werkvloer. Alleen krijgt het daar vaak een andere vorm. In plaats van openlijk uitlachen of buitensluiten uit het zich bijvoorbeeld in roddelen of iemand klein maken achter zijn rug om. Ook hier probeer ik nieuwsgierig en oordeelvrij te kijken naar wat maakt dat iemand zich zo onveilig voelt, dat dit gedrag nodig is.

Hoe het ontstaat

Zoals ik in mijn blog over angst uitgebreid heb beschreven komt die gevoeligheid waar ik het net over had meestal uit onze kindertijd.

En in mijn blog over schuld beschreef ik hoe een kind al vroeg kan leren dat de sfeer en emoties van een ouder invloed hebben op zijn eigen veiligheid. Wanneer een ouder boos, verdrietig of gespannen reageert, kan een kind het gevoel krijgen dat het iets moet doen om de verbinding weer goed te maken. Extra lief zijn, helpen of proberen het goed te maken kan de spanning laten zakken. Zo kan een kind onbewust leren dat het verantwoordelijk is voor de gevoelens van de ander.

Wanneer dat patroon zich vaker herhaalt, kan er langzaam iets ontstaan. Het kind probeert niet alleen een situatie op te lossen, maar gaat ook voelen dat het iets moet doen om de relatie veilig te houden. Verantwoordelijkheid nemen voor iets waar het nog te klein voor is.

Daar kan chronische schuld ontstaan. Het gevoel dat je steeds iets moet goedmaken.

Maar soms gaat het nog een stap verder. Dan verschuift het van “ik heb iets verkeerd gedaan” naar “er is iets mis met mij”. En daar kan schaamte ontstaan.

Schaamte en jezelf laten zien

En die schaamte heeft vaak invloed op hoe we ons laten zien en hoe zichtbaar we durven te zijn.

Wanneer je je mening uitspreekt.

Wanneer je iets persoonlijks deelt.

Wanneer je jezelf laat zien zoals je bent.

Op zulke momenten kan dat oude systeem ineens weer actief worden. Gedachten of gevoelens kunnen opkomen zoals:

Misschien hoor ik hier niet bij.

Misschien vinden ze mij raar.

Ik zeg maar niets, het is toch niet zinnig.

Op dat moment is er niets mis met jou. Het is een oud mechanisme dat probeert te voorkomen dat je door de groep wordt afgewezen. Het gevolg kan zijn dat iemand zich steeds meer terugtrekt of zich juist steeds meer gaat aanpassen. Sommige mensen zoeken veiligheid bij anderen die zich op een vergelijkbare manier voelen. Anderen kiezen er juist voor om afstand te houden van groepen, omdat dat veiliger voelt dan opnieuw het risico te lopen afgewezen te worden. En er zijn ook mensen die op een andere manier met schaamte omgaan. Door zichzelf groter te maken of anderen kleiner te maken, lijkt het alsof ze boven de situatie staan. Ook dat kan een manier zijn om met dat gevoel van schaamte om te gaan.

Schaamte als poging om jezelf te beschermen

Wanneer iemand zich schaamt, probeert hij zich vaak aan te passen of kleiner te maken. Niet opvallen, niets verkeerd zeggen, zich terugtrekken of juist extra zijn best doen om erbij te horen. Ook dat kan een gevoel van veiligheid geven. Het idee dat je afwijzing kunt voorkomen door jezelf aan te passen. Zo kan schaamte ook een gevoel van controle geven.

Maar soms ligt er nog een diepere laag onder schaamte.

Er zijn situaties waarin iemand zich schaamt voor iets waar hij zelf niets aan heeft gedaan. Iets wat in de familie of directe omgeving is gebeurd. Bijvoorbeeld gedrag van ouders, grootouders of andere mensen die dichtbij stonden. Dit kan zelfs zonder dat iemand precies weet wat er vroeger is gebeurd. Op een bepaalde manier kan die schaamte toch voelbaar zijn en als het ware worden doorgegeven, vaak op een onbewust niveau.

Hoewel het niet jouw verantwoordelijkheid is, kan de schaamte toch bij jou terechtkomen. Alsof jij degene bent die het moet dragen of verbergen. Ook hier kan schaamte een manier worden om grip te houden op een situatie waar je eigenlijk geen invloed op hebt.

Schaamte begrijpen

Schaamte kan soms ook een patroon in stand houden.

Wanneer iemand zich vaak schaamt of zichzelf kleiner maakt, kan dat onbewust signalen geven in een groep. Sommige mensen reageren daarop door kritiek te geven, te plagen of iemand nog kleiner te maken. Voor hen kan dat een manier zijn om zichzelf sterker of zekerder te voelen.

Zo kan er een cirkel ontstaan waarin de schaamte steeds opnieuw wordt bevestigd. Zo’n vicieuze cirkel kan ook ontstaan wanneer iemand zich al schaamt en zichzelf daarvoor wil troosten. Iemand die zich bijvoorbeeld onzeker voelt over zijn lichaam kan denken: ik voel me toch al dik, wat maakt het nog uit. En dan juist dat extra stuk taart nemen.

Het gedrag lijkt het gevoel dan te bevestigen. Vaak gebeurt dat onbewust. Schaamte kan er op zo’n moment voor zorgen dat iemand gedrag kiest dat het gevoel uiteindelijk alleen maar versterkt.

Wanneer je gaat onderzoeken waar schaamte vandaan komt, kan er vaak al iets veranderen.

Je leert als het ware een stapje terug te doen en het gevoel waar te nemen, zonder dat je je er volledig mee identificeert. Net als met de andere emoties.

In plaats van “ik bén schaamte”, wordt het meer “ik voel schaamte”.

In plaats van “ik ben niet goed genoeg”, wordt het “ik voel mij niet goed genoeg”.

Dat kleine verschil kan al ruimte geven. Het gevoel mag er zijn, maar het hoeft niet te bepalen wie jij bent.

Dan wordt ook duidelijk dat veel schaamte te maken heeft met wat we denken dat anderen van ons vinden. We proberen te voldoen aan verwachtingen die er misschien helemaal niet zijn. Soms vullen we die zelf al in en projecteren we ze op de mensen om ons heen, nog voordat iemand iets heeft gezegd.

De vraag is dan: leef je om te voldoen aan de verwachtingen van anderen, of om trouw te blijven aan jezelf?

Jij hebt bestaansrecht, precies zoals je bent.

En je hebt het recht om jezelf te mogen zijn.

Hoe langer je schaamte draagt, hoe zwaarder het vaak wordt. Het kost je zo ontzettend veel energie.

En ja, het kan best gebeuren dat iemand toch nog eens een vervelende opmerking maakt. Dat hoort ook bij mensen.

Maar wanneer je weet waar die oude schaamte vandaan komt, raakt zo’n opmerking vaak minder diep. Je hoeft jezelf dan niet meer te verstoppen of kleiner te maken.

Je kunt gewoon blijven staan als jezelf.

Schaamte en geheimhouding

Veel mensen die schaamte voelen proberen het gevoel zo goed mogelijk te verstoppen. Ze praten er niet over, houden dingen voor zichzelf of hopen dat niemand het merkt.

Dat is ergens ook begrijpelijk. Schaamte gaat vaak over het gevoel dat er iets mis is met jou als persoon. Wanneer dat gevoel sterk is, lijkt het veiliger om het verborgen te houden.

Maar juist daardoor kan schaamte soms groter worden.

Wanneer iets niet uitgesproken wordt, blijft het verhaal vaak in je hoofd rondgaan. Je vult in wat anderen zouden denken als ze het wisten. Dat verhaal kan in de loop van de tijd steeds zwaarder worden.

Schaamte groeit vaak in stilte.

Terwijl het soms juist kan verzachten wanneer je er voorzichtig woorden aan geeft, bij iemand die veilig voelt.

Een beetje zachter voor jezelf

Stel je eens voor: jouw kleine ik. Jij als kindje.

Wat als dat jouw kindje was, en iemand maakte daar een vervelende opmerking tegen?

Wat zou je doen?

Waarschijnlijk zou je er iets van zeggen. En je zou het kind troosten en zeggen dat het niet klopt wat die persoon zegt.

Misschien kun je datzelfde ook eens doen voor jezelf.

Omarm dat kleine deel in jou. Dat is vaak het deel dat diep geraakt wordt wanneer schaamte opspeelt.

Jij bent nu volwassen.

Jij kunt dat dragen.