Is angst een keuze? Wat kun je zelf doen?

Laten we beginnen met dat angst niet alleen paniekaanvallen is. Het kan komen als onzekerheid, schaamte, schuld, boosheid, irritatie of als onrust, spanning, het altijd “aan” staan of als iets lichamelijks, zoals een naar gevoel in je buik. Dan is er niet echt dat angstgevoel, maar er zit wel angst achter, al is dit misschien niet altijd even duidelijk.

Maar pure angst is dat je hele lichaam schreeuwt dat je ergens weg moet, dat je een hoge hartslag hebt en misschien bijna geen lucht en misschien zelfs het gevoel dat je doodgaat. Dat je niet meer helder kunt denken, begint te zweten of te trillen en denkt dat je gek wordt of flauwvalt. Dat je of aan de grond genageld staat, of om je heen wil gaan slaan of weg wil rennen. Dat allesoverheersende gevoel terwijl het lijkt dat je niets kunt doen, je weet wel dat er geen direct gevaar is maar zo voelt het echt helemaal niet.

Paniek is vaak moeilijk te omschrijven, het zijn maar woorden maar het gevoel is enorm en kan mensen ontzettend beperken in hun dagelijks leven en wordt ook nog eens versterkt door schaamte en schuldgevoelens naar hun omgeving toe. Alle vormen van angst kosten bergen energie, levensvreugde en vrijheid en in dit blog wil ik het dus niet alleen hebben over die hele heftige angst maar ook over de angsten in vermomming.

Misschien herken je het ook wel op een andere manier. Dat je ergens tegenop ziet en er in je hoofd al mee bezig bent voordat het überhaupt gebeurt. Dat je blijft nadenken, dingen uitstelt of juist alles probeert te controleren. Dat je lichaam al spanning voelt terwijl er eigenlijk nog niets aan de hand is. Dat je moe wordt van je eigen hoofd of jezelf inhoudt zonder dat je precies weet waarom.

Niemand kiest ervoor om angstig te zijn. Je verlangt juist naar rust en plezier en je kiest niet bewust voor angst. Het gebeurt omdat je brein ooit heeft geleerd dat dit nodig was en je systeem op een bepaald moment heeft besloten: zo blijven we veilig.

Als je gaat ontdekken waar dat patroon vandaan komt, gebeurt er iets belangrijks, want je merkt dan dat je brein, je onderbewuste, al die tijd eigenlijk bezig is geweest met beschermen en dan verandert er iets. Je kunt als volwassene voelen: wacht eens even… het is nu anders dan toen, heb ik die bescherming nog wel nodig?

Jouw volwassen “ik”, dat deel van jou dat kan onderscheiden tussen vroeger en nu, kan zien en weten dat iets veilig is en door vanuit die volwassene eens dingen te proberen leert het onderbewuste stap voor stap dat het toch kan. Ik vertel je later hoe je dat doet.

Is angst een keuze?

Ik wil hier een quote delen die vast weerstand kan oproepen. Misschien zelfs irritatie. Dat snap ik echt.

Deze quote komt uit de film After Earth. Will Smith zegt:

“Angst is niet echt. Het is een product van onze verbeelding. De enige plek waar angst kan bestaan is in onze gedachten over de toekomst. Over iets wat misschien nooit gaat gebeuren. Gevaar is heel echt. Angst is een keuze.”

Dat kan voelen als: ja hoor, makkelijk gezegd. En dat klopt ook. En toch zit er iets in wat interessant is om naar te kijken.

Angst gaat vaak over de toekomst, of over het herbeleven van het verleden, of het idee dat het je nog een keer overkomt, of het ontstaat door wachten, door niet weten.

In een ander filmpje van Will Smith, waarin hij gaat parachutespringen, vertelt hij dat vlak voor de sprong zijn lichaam strak staat van de spanning en zijn hoofd allerlei verhalen maakt. De angst is er al, terwijl hij nog veilig in het vliegtuig staat. ( Nou ja, ook niet iedereen voelt zich veilig in een vliegtuig, dat besef ik mij ook)

Pas nadat hij springt en voelt dat het veilig is als hij weer op de grond staat, zakt de spanning. Dit is natuurlijk een extreem voorbeeld, want de meesten van ons springen niet dagelijks uit vliegtuigen en parachutespringen kan natuurlijk ook echt gevaarlijk zijn. Ik geef het voorbeeld alleen om aan te geven hoe dat met het lichaam en brein werkt.

Je brein maakt daarbij weinig onderscheid tussen een sprong uit een vliegtuig en een lastig gesprek, een drukke supermarkt of onzekerheid over morgen. Voor je systeem is spanning gewoon spanning.

Je kiest er niet voor, maar je mag je wel gaan herinneren dat je nu als volwassene in het hier en nu een keuze hebt. Of je je laat leiden door iets ouds wat ooit bescherming bood, maar nu misschien geen bescherming meer biedt.

Angst en gevaar

Gevaar speelt zich af in het hier en nu en op dat moment is een lichamelijke reactie logisch, nodig en helpend. Je lichaam neemt het als het ware even over en je denken wordt meer gericht op direct handelen dan op rustig nadenken, omdat er ook echt iets is waar je op reageert.

Angst zit vaak in gedachten over de toekomst of over wat er eerder is gebeurd, maar je lichaam reageert alsof het nú gebeurt en ondertussen blijft je hoofd ook nog meedenken. En juist dat samen kan het onrustig maken en minder helder.

En wanneer dat gevoel van onveiligheid langer aanwezig blijft, kan dat verlammend werken, omdat je brein blijft hangen in beschermen en er minder ruimte is om weer rustig en helder te denken.

Angst als bescherming

Angst komt niet zomaar opzetten, het ontstaat vaak in situaties waarin je weinig invloed had en waar je weinig keuze voelde, vaak al in je kindertijd, toen je nog niet weg kon rennen of je eruit kon vechten. Stel je voor dat de spanning thuis voortdurend aanwezig is. Ouders of broers en zussen hebben steeds ruzie en jij bent nog te klein om iets te doen. Het kan zo heftig zijn dat het je bijna letterlijk de adem ontneemt en je het benauwd krijgt. Vaak is het enige wat je kunt doen bevriezen, je terugtrekken of je aanpassen.

Je brein slaat dit op als iets wat werkt, als een beschermingsmechanisme. Dit noemen we een Initial Sensitizing Event, een eerste moment waarop je systeem leert: zo moet ik het doen om veilig te blijven.

Vanuit die ervaring ontwikkelde je brein beschermingsmechanismen en trok het conclusies, misschien niet bewust, maar wel overtuigend. Als ik ontspan, ben ik niet veilig en als ik de controle loslaat, raak ik iets kwijt. En zo zijn er nog heel veel meer.

Op dat moment waren die overtuigingen logisch, ze hielpen je overleven, erbij horen of pijn vermijden.

Wat toen werkte, kan later heel vervelend worden, je doet je best maar het oude systeem blijft op de achtergrond meedraaien, die bescherming is niet langer nodig nu je volwassen bent, maar het komt toch steeds weer naar boven.

Daarna komt er een tijd waarin je je verder ontwikkelt en andere dingen in je leven een grote rol gaan spelen en het gevoel en het beschermingsmechanisme meer naar de achtergrond kunnen verdwijnen.

En later in je leven kan er iets gebeuren wat je brein herinnert aan dat oude gevoel, dat hoeft helemaal niet bewust te gaan. Iets kleins kan al genoeg zijn en ineens kan dat oude beschermingsmechanisme weer actief worden. Dat noemen we een Activating Event, een moment dat het oude beschermingsmechanise weer “aan” gaat.

Als volwassene heb je nu meer afstand en meer mogelijkheden, alleen heeft het brein tijd nodig om dat verschil te herkennen en daar heb je opnieuw je volwassen “ik” voor nodig.

Soms wordt angst zelfs sterker wanneer je dicht bij verandering komt of wanneer oude gedachten beginnen los te laten, dan zet het brein alles in wat het kent om je te waarschuwen dat dat oude beschermingsmechanisme echt nodig is om veilig te zijn. Je kunt het zien als een zelfbevestigend mechanisme, het zoekt naar dát wat bevestigt dat het nodig is om je te blijven beschermen. Alles wat mis zou kunnen gaan en alles wat die spanning bevestigt valt sneller op en zo lijkt het alsof het overal zit, terwijl je brein eigenlijk gewoon doet wat het heeft geleerd. En dat kan voelen alsof het misgaat. En soms betekent sterkere angst juist dat je dicht bij iets nieuws bent.

Angst die tijdens je volwassen leven ontstaat, kan voelen alsof het helemaal van nu is, maar het is vaak verbonden met iets ouds, omdat je ooit een bepaalde manier hebt opgeslagen om ergens mee om te gaan.

Het is dus belangrijk om je brein te zien als beschermer, daar geen verzet tegen te bieden en misschien zelfs te bedanken voor die bescherming die je ooit wel een soort gevoel van veiligheid heeft gegeven. Door je brein met compassie rustig te laten voelen dat die bescherming je niet langer dient en niet langer nodig is, kun je het overtuigen die bescherming los te laten.

Over Initial Sensitizing Event en Activating Event schrijf ik later meer in een ander blog.

Angst en andere emoties

Niet iedereen ervaart angst als angst, soms voelen we onrust, spanning of het gevoel altijd “aan” te staan.

Boosheid kan er zijn als de angst om je grenzen te verliezen, schuld kan voortkomen uit de angst om verbinding kwijt te raken en schaamte kan te maken hebben met de angst dat je er niet bij mag horen. Verdriet kan ontstaan uit de angst om iets of iemand voorgoed kwijt te zijn en soms voelt verdriet zelfs als de laatste verbinding met wat verloren is. Controle voelt vaak als houvast wanneer veiligheid wankelt.

Hier zet ik het heel kort neer, er zit natuurlijk veel meer achter dan één zin en dat vraagt echt meer uitleg. In komende blogs ga ik uitgebreider in op hoe die emoties met elkaar samenhangen.

Van meegesleurd worden naar waarnemen

Als je al een lange tijd met angst te maken hebt en het je leven behoorlijk beïnvloedt, kan het voelen alsof dit is wie je bent, alsof die spanning gewoon bij je hoort.

Maar je bént het niet, je bent niet de angst, je ervaart het.

Op het moment dat je dat begint te merken, ontstaat er ruimte en verschuif je van meegesleurd worden naar waarnemen en dat alleen al kan iets veranderen.

Vanuit die plek kun je nieuwsgierig worden en jezelf eerlijk afvragen: waar ben ik nou echt bang voor en wat zegt de volwassen “ik” daar eigenlijk over? Is er echt gevaar volgens de volwassen ïk"?

Achter elk gevoel zit een gedachte of overtuiging, vaak niet bewust maar diep vanbinnen wel overtuigend, iets dat ooit is ontstaan in een periode waarin je bescherming nodig had. En wanneer je gaat beseffen waar die angst ooit is ontstaan, kan er iets veranderen. Je gaat zien dat het niet zomaar uit het niets komt, maar dat het ooit ergens vandaan is gekomen en wanneer je dit doet, ben je al de waarnemer en niet meer je angst.

En tegelijk kun je voelen dat wat toen nodig was, je nu misschien tegenhoudt.

In het begin kun je dit beter oefenen op een moment dat je je wat rustiger en veiliger voelt, niet midden in een paniekaanval. Op zo’n moment kun je er net iets meer afstand van nemen en er op een andere manier naar kijken.

En eigenlijk werk je toe naar momenten waarop angst opkomt in je en je het kunt waarnemen, zonder dat het je overneemt. Dat je voelt: het is er, maar het ís niet wie ik ben.

Dat het door je heen mag bewegen en ook weer weg mag stromen, zonder dat je erin vast blijft zitten of jezelf ermee gaat identificeren.

Oude bescherming erkennen

Je hoeft niets te forceren en je hoeft niets op te lossen, alleen waarnemen is al genoeg.

Je kunt je brein zelfs bedanken voor hoe het al die tijd zijn best heeft gedaan om je te beschermen, want dat was logisch in een tijd waarin je afhankelijk was van anderen en je brein hard heeft gewerkt om je veilig te houden.

Nu je volwassen bent, hoef je niet meer op dezelfde manier beschermd te worden.

Erkennen en bedanken is belangrijk, want wanneer angst steeds is afgewezen of niet begrepen, kan je brein je minder vertrouwen.

Verandering vraagt om vertrouwen, vertrouwen van je brein (onderbewuste) in jouw volwassen “ik”, en gezien worden en serieus genomen worden komt vóór begrijpen.

Je brein leert door herhaling en hoe vaker je opmerkt wat er gebeurt en aanwezig blijft, hoe groter de kans dat je systeem het verschil gaat herkennen.

Oefening: word de waarnemer

Wanneer je een onrustig of angstig gevoel opmerkt, sta er even bij stil, in eerste instantie niet tijdens een paniekaanval maar op een moment dat het wat rustiger is.

Merk het gevoel op zoals het zich aandient en voel dat jij het waarneemt en dat je het dus niet bént.

Probeer eens te voelen welke gedachte of overtuiging erachter zit en waar je nu eigenlijk bang voor bent.

Herken dit als een oude bescherming en bedank je brein voor hoe het je heeft proberen te beschermen en probeer die dankbaarheid ook echt te voelen, hoe graag je er misschien ook vanaf wilt.

Blijf nog even kijken als die volwassen waarnemer, jij kijkt naar jezelf. Is die volwassen waarnemer die kijkt ook bang, is er echt gevaar of kan die met wat meer rust nadenken?

Door angst te zien als een oude bescherming die nu mag ontspannen, groeit vertrouwen.

Beeld je eens in wat je zou doen als die spanning minder was en hoe dat zou voelen, want ook dat is informatie voor je brein.

Ik hoop dat dit je iets duidelijker maakt of je net even anders laat kijken.

Tot de volgende keer.